Η παγίδα της κλιμάκωσης και το τέλος του πολέμου

Εχουν περάσει πάνω από 30 ημέρες πολεμικής εμπλοκής στην Μέση Ανατολή. Οι επιδρομές της αμερικανικής και ισραηλινής αεροπορίας πλήττουν συνεχώς στρατιωτικούς στόχους και υποδομές στο Ιράν. Παρά το γεγονός της τεράστιας επιτυχίας σε τακτικό επίπεδο, το ιρανικό καθεστώς καταφέρνει να ανταποδίδει, με αξιοπρόσεκτη ευφυία, πλήττοντας με την σειρά του στόχους στις χώρες του Κόλπου. Εχει κατορθώσει να κάνει το απολύτως προβλέψιμο, δηλαδή να περιορίσει σε ανησυχητικό βαθμό την ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ. Το αποτέλεσμα είναι να μεγαλώνει καθημερινά η αγωνία για την ενεργειακή ασφάλεια παγκοσμίως και να είναι πλέον ορατή η υφεσιακή προοπτική στην παγκόσμια οικονομία. Είναι απορίας άξιον το πώς αυτό που μπορούσε να προβλέψει ο μέσος ενημερωμένος πολίτης σε κάθε χώρα του κόσμου, δεν φαίνεται να απασχόλησε ως

σοβαρό ενδεχόμενο την ηγεσία του Λευκού Οίκου. Σε αυτό το σκηνικό, επιτρέπονται πλέον κάποια μάλλον αξιόπιστα συμπεράσματα και μπορούν να γίνουν προβλέψεις για τις πιθανές εξελίξεις το επόμενο διάστημα. Κατ’ αρχάς, επιβεβαιώνεται αυτό που κάποιοι και κάποιες –δειλά στην αρχή είναι η αλήθεια– σημείωναν: Δεν υπήρξε ποτέ ένας ρεαλιστικός στρατηγικός στόχος από την πλευρά των ΗΠΑ για αυτόν τον πόλεμο. Ακόμη και αν διατυπώθηκε στις αρχές ως τέτοιος, η αλλαγή καθεστώτος ήταν ελάχιστα πιθανή. Αυτός ήταν και παραμένει κατά βάση ο λόγος που η αμερικανική γραφειοκρατία στο Πεντάγωνο, στο υπουργείο Εξωτερικών, αλλά και στην αμερικανική κοινότητα πληροφοριών υπήρξε πάντοτε αρνητική απέναντι σε μια τέτοια επιχείρηση. Η ομάδα ιδεολόγων και ζηλωτών του Ντόναλντ Τραμπ και του «κινήματος» MAGA έχει βάλει στο περιθώριο το λεγόμενο «βαθύ κράτος» και κάθε μέρα που περνάει αποκαλύπτεται η αδυναμία της να σκεφτεί στρατηγικά και να σχεδιάσει ορθολογικά. Η Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας που δόθηκε στην δημοσιότητα τον περασμένο Δεκέμβριο είναι απολύτως ενδεικτική και αποκαλυπτική ενός εθνικιστικού και νατιβιστικού πλαισίου για την αμερικανική εμπλοκή στον κόσμο. Το ζήτημα εδώ είναι ότι χωρίς στρατηγικό στόχο δεν είναι εύκολο να σχεδιαστεί μια ορθολογική στρατηγική εξόδου από τον πόλεμο. Οι ΗΠΑ κινδυνεύουν να πέσουν σε αυτό που ονομάζεται «παγίδα της κλιμάκωσης» (escalation trap). Η επιτυχία σε τακτικό επίπεδο, δηλαδή η καταστροφή του 100% των στόχων που έχουν τεθεί και τίθενται καθημερινά, οδηγεί πολλές φορές στην αίσθηση ή ακόμη και στη βεβαιότητα ότι η νίκη είναι πολύ κοντά – μερικές ημέρες ή μερικές εβδομάδες όπως συχνά διατείνεται ο πρόεδρος Τραμπ. Το πρόβλημα είναι ότι ακόμη και αν οι ΗΠΑ και το Ισραήλ καταστρέψουν πλήρως την στρατιωτική ικανότητα και την σχετική βιομηχανική βάση του Ιράν, αλλά το καθεστώς επιβιώσει και κυρίως χωρίς να υποκύψει στους όρους που έχουν τεθεί, τότε η επικράτηση σε τακτικό επίπεδο δεν θα αλλάξει την στρατηγική πραγματικότητα για την οποία έγινε η επιχείρηση εξ αρχής. Δηλαδή το Ιράν να εγκαταλείψει την πολιτική του επιδίωξη να καταστρέψει το Ισραήλ και να οδηγήσει τις ΗΠΑ έξω από την Μέση Ανατολή αφήνοντας τα κράτη του Κόλπου χωρίς την αμερικανική εγγύηση ασφάλειας.  Αυτό που βλέπουμε τις τελευταίες ημέρες είναι μια προσπάθεια, οι ΗΠΑ και ο πρόεδρος Τραμπ, του οποίου η επιχείρηση εναντίον του Ιράν είναι μια προσωπική επιλογή, χωρίς να υπάρχει μια ευρύτερη συναίνεση, να διαμορφώσουν ένα αφήγημα που θα επιτρέψει υπό προϋποθέσεις τον τερματισμό –έστω και προσωρινά– των επιχειρήσεων. Αυτή η προσπάθεια –παρά τις αντιφατικές δηλώσεις του αμερικανού προέδρου– αποβλέπει στο να μετασχηματιστεί η τακτική επιτυχία σε στρατηγικό στόχο. Δηλαδή, το επόμενο διάστημα, ο Λευκός Οίκος να διακηρύττει urbi et orbi ότι οι στόχοι της απίσχνασης της στρατιωτικής ικανότητας του Ιράν να απειλεί ουσιαστικά την ασφάλεια της περιοχής έχουν επιτευχθεί και επομένως μια αναστολή των επιχειρήσεων είναι εφικτή.  Δεν είναι καθόλου εύκολη υπόθεση αυτή η αλλαγή «αφηγήματος», αλλά είναι εξίσου σαφές ότι ο πρόεδρος Τραμπ αναζητεί επειγόντως τον απεγκλωβισμό από τον πόλεμο. Μια έστω και προσωρινή παύση των επιχειρήσεων δεν θα σημάνει και επιστροφή στην κανονικότητα, αφού το βασικό όπλο του Ιράν, ο έλεγχος των Στενών του Ορμούζ, θα παραμείνει πιθανότατα μια κολοσσιαία γεωπολιτική εκκρεμότητα για όλο τον κόσμο. Το Ιράν εξαρτά πλέον την επιβίωσή του και το διαπραγματευτικό του οπλοστάσιο από τον έλεγχο των Στενών και εν τη απουσία ενός συμβιβασμού που θα ικανοποιεί σημαντικούς όρους που θα θέσει το καθεστώς, οι ενδοιασμοί για το κλείσιμο των Στενών κατά βούληση θα έχουν ελαχιστοποιηθεί μετά την εμπειρία του πολέμου και με δεδομένη την αποφασιστικότητα του Ισραήλ να «ξαναχτυπήσει» αν νιώσει ότι απειλείται. Για το Ισραήλ, ο τερματισμός των επιχειρήσεων είναι αναγκαστική επιλογή αν οι ΗΠΑ το αποφασίσουν. Ακόμη και έτσι, θα είναι κερδισμένο, καθώς η καταστροφή που έχει υποστεί το Ιράν είναι τεράστια, ενώ οι αναταράξεις στην παγκόσμια οικονομία ελάχιστα θα το επηρεάσουν, καθώς ο βαθμός αυτάρκειας του σε όλους τους τομείς είναι τεράστιος. Οι αντοχές του Ισραήλ, αλλά και η κουλτούρα επιβίωσης, του επιτρέπει να ανασυγκροτηθεί πλήρως σε ελάχιστο διάστημα και να συνεχίσει πάνω απ’ όλα να διατηρεί την αεροπορική κυριαρχία του στην περιοχή και να πλήττει το Ιράν χειρουργικά με κάθε ευκαιρία. Η λήξη αυτής της φάσης των επιχειρήσεων, δεν θα σημάνει και τον τερματισμό της προσπάθειας να εξουδετερωθεί εκ νέου η Χεζμπολάχ και να χτυπηθούν οι Χούθι στην Υεμένη.  Μια καταληκτική παρατήρηση για την Ελλάδα: Η Αθήνα έχει κατορθώσει να πλοηγήσει το καράβι των ελληνικών συμφερόντων με αξιοθαύμαστη στρατηγική ενόραση. Εχει διατηρήσει αλώβητη την κρίσιμη σχέση με μια «δύσκολη» αμερικανική διοίκηση που δεν ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για στρατηγικές συμμαχίες, παρά μόνο για συναλλακτικού τύπου συμφωνίες. Εχει κατορθώσει να μην εμπλακεί σε καμία περίπτωση σε διλήμματα που θα υπονόμευαν τα εθνικά συμφέροντα τα οποία δεν έχουν παρά ελάχιστα έως καθόλου να κάνουν με τον πόλεμο. Εχει διαφυλάξει τη ζωτικής σημασίας σχέση με το Ισραήλ, χωρίς να απομονωθεί από τα σουνιτικά καθεστώτα του Κόλπου. Αντίθετα, έχει αυξήσει το στρατηγικό της κεφάλαιο στη Σαουδική Αραβία, με την ευφυέστατη απόφαση, σε ανύποπτο χρόνο, να συνεισφέρει αποφασιστικά στην προστασία των κρίσιμων ενεργειακών υποδομών του βασιλείου. Εχει κάνει επίδειξη στρατιωτικής ετοιμότητας με την αποστολή των ελληνικών δυνάμεων στην Κύπρο και έχει θωρακίσει διπλωματικά κάποιες από τις πάγιες θέσεις της στο πεδίο σε σχέση με την Τουρκία, χωρίς να «σηκώσει σκόνη», αλλά κάνοντας το αυτονόητο, δηλαδή χρησιμοποιώντας τις αμυντικές της ικανότητες εκεί που έπρεπε, την ώρα που έπρεπε. Το πώς όλα αυτά θα κεφαλοποιηθούν, όχι μόνο βραχυπρόθεσμα αλλά σε βάθος χρόνου, είναι ζήτημα σωστού από τώρα σχεδιασμού και κινήσεων σε μια σκακιέρα με πολλούς παίκτες. * O Κώστας Υφαντής είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πάντειο Πανεπιστήμιο .

https://www.protagon.gr/apopseis/editorial/i-pagida-tis-klimakwsis-kai-to-telos-tou-polemou-44343343866